Opšta i kulturna istorija Srba pamte Vuka Karadžića kao utemeljivača modernog književnog jezika i izumitelja srske ćirilice kakvu danas koristimo. Međutim, u manastiru Rača otkrićete da stvari i nisu baš sasvim tačne, kada zvanična istorija govori o zasnivanju srpske pismenosti.
Do 1690. godine u ovom manastiru je radila poslednja prepisivačka škola kod južnih Slovena a kaluđeri Račani podučavali su veštini prepisivanja crkvenih knjiga sve mlade monahe. Štampana knjiga je bila u povoju i nepristupačna širokim masama, pa i crkvenim ljudima, pa su zato sve crkvene knjige prepisivane i tako umnožavane i prenošene naraštajima. Tokom rada u Rači nastali su mnogi neprocenljivi crkveni spisi – jevanđelja, mineji, tipici i kanonici.
Godine 1690. zbila se prva velika seoba Srba iz južnih krajeva a vođa seobe bio je Pećki patrijarh Arsenije III Crnojević koji je sa narodom poveo i svo sveštenstvo ka severu preko Save i Dunava. U toj seobi, kažu crkvene knjige Patrijah Arsenije prošao je kroz zapadnu Srbiju i poslednju službu na tlu Srbije odžao je u manastiru Rača. Potom je sveštenstvo ovog manastira napustilo Srbiju i ovu bogomolju, uputivši se ka severu. Sa sobom su poneli crkveni mobilijar, svetinje, relikvije i sve spise.
Račanski monasi su delili sudbinu izbeglih Srba pa su se naseljavali u južnoj Ugarskoj od Srema do Komorana, Đura i Sent Andreje. Dosta račanskih monaha se nastanilo u Fruškoj gori, gde su učetvovali u podizanju tamošnjih manastira. Mala Remeta i Velika Remeta u Fruškoj gori dobile su naziv po tome što su se kaluđeri Račani „remetili2 odnosno na silu došli u nove krajeve. Neki od ovih manastira su skoro identični manastiru Rača a monasi Račani nikada nisu zaboravili svoju bogomolju ukraj Drine.
Prešavši u Ugarsku Račani su nastavili da pišu i stvaraju a najpoznatiji među njima bio je mladi bogoslov i stvaralac Gavril Venclović Stefanović preteča potonje srpske literature baroknog stila. Bio je i najveći poeta među monasima. Prvi srpski putopisac bio je Jerotej Račanin koji je napisao „Put u Jerusalim“ (Путешествије к граду Јерусалиму) a Kipijan Račanin je rodonačelnih svima njima i sastavio je najstariji srpski bukvar po uzoru na jedan mali ruski bukvar. Kiprijan je nastavljač starije srpske književne tradicije, ali je mnogo pre Dositeja i Vuka uneo novine i elemente fonetskog pisma u srpsku azbuku. Vuk je Kiprijanovo delo samo doterao i obelodanio.
Teodor, Ćirjak, Jerotej, Simeon, Hristifor, Visarion… samo su neka od poznatih imena račanskih monaha a skoro svi oni živeli su pre seobe u Rači. Čak i oni mlađi koji su od njih učili pisanje i rukopisanje, iz poštovanja prema tradiciji poslednje prepisivačke škole, sebe su nazivali – Račani.
Ovaj manastir je obnovljen (1816. – 1835.) trudom i zalaganje potonjeg starešine Hadži Melentija, koji je lično od Sultana dobio dozvolu da obnovi manastir koji je ruševinama ležao više od sto godina. Hadži Melentije je bio Karađorđev vojvoda u ovom kraju a manastir je obnovio i čuvao ga od upada neprijatelja. Posle obnavljanja ovaj manastir dobio je živopis na zidovima kojeg je oslikao Dimitrije Posniković a nešto kasnije i ikonostas kojeg je oslikao Georgije Bakalović.
I to nije sve, ovaj manastir u novu istoriju kulture Srba ulazi i za vreme Drugog svetskog rata kada je u njemu čuvano Miroslavljevo jevanđelje. Zaslugom i mudrošću tadašnjeg igumana Platona Milojevića Miroslavljevo jevanđelje je iz sefa Narodne banke u Beogradu prebačeno u ovaj zabačeni manastri a iguman ga je pohranio u teško pristupačan i malo kome poznati deo izmešu duplih zidova bogomolje. Na tragu te informacije za Jevađeljem su tragale i na njega kidisale različite vojske, ali ga je iguman Platon mudro sačuvao do kraja rata. Važan detalj za ovu srpsku svetinju jeste i činjenica da je u ovom manstiru monaški život vodio i bivši Patrijarh srpski Pavle. Tadašnji monah Pavle živeo je u bratstvu manastira Rača u periodu od 1949. do 1955. godine.
Manastir je danas rado posećen i privlači brojne vernike, poštovaoce istorije kulture, književnosti, arhitekture, slikarstva… Nalazi se na samo pet kilometara južno od Bajine Bašte ispod strmih padina i litica Tare i povezan je lokalnim asfaltnim putem. U manastiru i široj okolini kompleksa uređen je prostor, ima dosta zelenila, šuma, proplanaka a posebno su atraktivni brzaci istoimene planinske rečice. Pored manastira i njegove riznice, vredni za obilazak su izvori vrela lekovite vode Lađevac, arheološki lokalitet Orašac i mesta za izlete, piknik i organizovani boravak u prirodi.
